Ailelerin sıkça gözden kaçırdığı erken demans belirtileri

Kaçırılan bir randevuya, aynı sorunun tekrar sorulmasına ya da tarifin karıştırılmasına kolayca bir açıklama bulunabilir. Unutkanlığın bir kısmı yaşlanmanın normal bir parçasıdır ve tek bir olay, kişinin demansı olduğu anlamına gelmez. Dikkate alınması gereken, kişinin hayatını alışılmış biçimde yönetmesinde fark edilir ve devam eden bir değişiklik olmasıdır; özellikle de bu değişiklik günlük işleri etkilemeye başladığında.

Demans; hafızayı, düşünmeyi ve günlük işleri yönetme becerisini etkileyen durumları kapsayan genel bir terimdir. Yaşlanmanın normal ya da kaçınılmaz bir parçası değildir ve belirtiler kişiden kişiye değişebilir. Aşağıdaki örnekler, bir değişikliği fark edip görüş almak için nedenlerdir; birine tanı koyma yöntemi değildir. Dünya Sağlık Örgütü’nün demansla ilgili genel bilgileri ve Alzheimer Derneği’nin uyarı işaretleri listesi, görülebilecek çeşitli değişiklikleri açıklar.

Ailelerin gözden kaçırabileceği değişiklikler

Soruları tekrarlamak veya konuşmanın akışını kaybetmek

Kişi aynı soruyu birkaç kez sorabilir, yakın zamanda yapılan bir konuşmayı unutabilir ya da daha önce kendi başına hallettiği işler için giderek daha çok hatırlatıcıya ihtiyaç duyabilir. Ara sıra yaşanan bir aksaklıktan çok, bu durumun tekrarlaması önemlidir. Kişinin yanıtı sonradan hatırlayıp hatırlayamadığına ya da aynı bilginin kısa sürede aklından çıkıp çıkmadığına dikkat edin.

Alışıldık işlerde zorlanmak

Eskiden kendiliğinden yapılan işler çok daha uzun sürebilir ya da kafa karıştırıcı hâle gelebilir: alışıldık bir yemeği hazırlamak, bilinen bir güzergâhı takip etmek, ev aletlerini kullanmak veya düzenli faturaları takip etmek gibi. Aile üyeleri zorluğu gizli tuttuğu için işleri sessizce devralabilir. İşin sonunda tamamlanıp tamamlanmadığına göre yargılamak yerine, kişinin her zamanki gibi başa çıkıp çıkamadığını sorun.

Planlama, para işleri veya muhakemenin zorlaşması

Adımları sırayla takip etmede, tarihleri akılda tutmada, seçenekleri karşılaştırmada ya da rutin evrak işlerini yönetmede zorlanma fark edebilirsiniz. Alışılmadık alışverişler, ödenmemiş faturalar veya tanıdık bir işlemi anlamakta güçlük, düşünme biçimindeki değişikliğin işareti olabilir. Bu sorunların birçok açıklaması olabilir; bu yüzden nedenini varsaymadan ne olduğunu not edin.

Kelimeleri bulmakta veya konuşmayı takip etmekte zorlanmak

Kişi doğru kelimeyi ararken sık sık duraksayabilir, tanıdık nesneler için daha genel adlar kullanabilir, cümlesinin ortasında ne söylediğini unutabilir ya da grup konuşmalarını takip etmekte zorlanabilir. İşitme kaybı, yorgunluk veya gürültülü bir ortam da konuşmayı güçleştirebilir. Sorunun kalıcı olup olmadığına ve farklı ortamlarda görülüp görülmediğine dikkat edin.

Eşyaları alışılmadık yerlere koymak

Anahtarları yanlış yere koymak çoğu kişinin başına gelir. Eşyaları beklenmedik yerlere koymak, nereden geçildiğini hatırlayıp adımlarını geri izleyememek ya da bir eşya bulunamadığında birinin onu aldığını düşünmek daha kaygı verici bir örüntü olabilir. Sakin karşılık vermeye çalışın; ne olduğu hakkında tartışmak muhtemelen yardımcı olmaz. Tekrarlanan olayları ve öncesinde neler yaşandığını not edin.

Zaman, yer veya alışıldık rutinlerde değişiklikler

Kişi günün hangi gün olduğunu unutabilir, nerede olduğundan emin olamayabilir ya da iyi bildiği bir yerde yolunu bulmakta zorlanabilir. Randevuları veya olayların sırasını takip etmekte de güçlük çekebilir. Tek bir karışıklık demans kanıtı değildir; ancak yönünü tekrar tekrar şaşırması bir sağlık uzmanıyla konuşmaya değerdir.

İçe kapanmak veya kendisi gibi görünmemek

Bazı kişiler özgüvenlerini yitirir, eskiden keyif aldıkları etkinlikler konusunda kaygılanır, sinirli ya da alışılmadık ölçüde kuşkucu olur veya başkalarıyla görüşmeye daha az ilgi gösterir. Aileler bunu kişiliğe, yasa, keyifsizliğe, strese veya hayal kırıklığına bağlayabilir. Duygu durumu ve davranış değişikliklerinin birçok nedeni olabilir; bunlardan hafıza veya günlük becerilerdeki değişikliklerle birlikte söz edin.

Tek bir hataya değil, tekrarlayan örüntülere dikkat edin

Kendinize şu soruları sormak yardımcı olabilir:

• Bu yeni bir durum mu veya kişinin işleri genellikle yönetme biçiminden belirgin şekilde farklı mı?
• Tekrarlanıyor mu ya da zamanla daha belirgin hâle mi geliyor?
• Bağımsızlığı, güvenliği, ilişkileri veya günlük sorumlulukları etkiliyor mu?
• Kişiyi yakından tanıyan başka insanlar da aynı değişikliği fark etti mi?

Kısa bir kayıt, sağlık uzmanıyla yapacağınız görüşmenin daha verimli olmasını sağlayabilir. Ne olduğunu, ne zaman ve ne sıklıkta yaşandığını, nasıl bir etkisi olduğunu yazın. “Dikkatsiz” veya “kafası karışık” gibi etiketler kullanmayın; somut örnekler hakkında konuşmak daha kolaydır. Bakım veren günlük kayıt oluşturucu gözlemlerinizi düzenlemenize yardımcı olabilir; Davranış ve duygu durumu kaydı ise değişiklikleri not etmek için yazdırılabilir bir form sunar. Kayıtları gizli tutun ve mümkün olduğunda karar alma sürecine kişiyi de katın.

Endişenizi nasıl dile getirebilirsiniz?

Sakin ve baş başa konuşabileceğiniz bir an seçin. Bir sonuca vararak değil, somut bir gözlem ve ilgi göstererek başlayın: “Randevuları takip etmekte zorlandığını fark ettim. Bunun hakkında bir doktorla konuşmaya açık olur musun?” Yanıt vermesi için ona zaman tanıyın. Rahatsız olursa, randevuya birlikte gitmeyi önerebilir ya da güvendiği biriyle konuşmayı tercih edip etmeyeceğini sorabilirsiniz.

Bir doktor veya başka bir yetkin sağlık uzmanından değerlendirme almasını teşvik edin. Uzman, değişikliklerle ilgili sorular sorabilir, sağlık geçmişini gözden geçirebilir ve olası nedenleri değerlendirebilir. Hafıza veya düşünme sorunları her zaman demans anlamına gelmez; başka sağlık sorunları veya koşullar da etkili olabilir. Uygun kontrollerin neler olduğuna bir sağlık uzmanı karar verebilir. Notlarınızı ve kişi kabul ederse alışılmış becerilerini bilen birinin verebileceği örnekleri yanınızda götürün. Randevu hazırlık formu soru ve gözlemlerinizi listelemenize yardımcı olabilir.

Bakım hizmetlerine erişim yolları ülkeye göre değişir. Yaşadığınız yere bağlı olarak ilk başvuracağınız kişi aile hekiminiz, pratisyen hekim, birinci basamak sağlık kliniği veya yerel sağlık hizmeti olabilir. Değerlendirme, yönlendirmeler, toplum desteği ve hizmetlere erişim her ülkede farklı şekilde düzenlenir. Bu nedenle nelerin mevcut olduğunu yerel sağlık veya sosyal bakım hizmetlerine sorun. Başka bir ülkenin hizmet adlarına ya da uygunluk kurallarına güvenmeyin.

Ne zaman vakit kaybetmeden yardım alınmalı?

Aylar içinde yavaş yavaş ortaya çıkan bir değişiklik, saatler ya da günler içinde gelişen ani kafa karışıklığından veya hızlı bir değişimden farklıdır. Ani kafa karışıklığının, gecikmeden tıbbi değerlendirme gerektiren nedenleri olabilir. Kişi aniden yönünü şaşırırsa, olup biteni takip edemez hâle gelirse ya da alışılmış durumundan belirgin biçimde farklılaşırsa vakit kaybetmeden bir sağlık uzmanına veya yerel acil sağlık hizmetine başvurun. Acil bir tehlike varsa yerel acil numaranızı arayın. Ani bir değişikliğin yalnızca demansın kötüleşmesinden kaynaklandığını varsaymayın.

Amaç her unutkanlığı takip etmek veya kişinin sorumluluklarını gereğinden erken devralmak değildir. Amaç, anlamlı değişiklikleri fark etmek, kişinin kendi bakış açısını ifade etmesine alan tanımak ve uygun bir değerlendirme almasına yardımcı olmaktır. Erken ve saygılı konuşmalar, ailelerin bundan sonra hangi desteğin yararlı olabileceğini anlamasını kolaylaştırabilir.