ADL ve IADL değerlendirmesi: bakım ihtiyaçları nasıl ölçülür?

Bakımını üstlendiğiniz kişi daha fazla yardıma ihtiyaç duymaya başladığında, nelerin değiştiğini tam olarak anlatmak zor olabilir. Günlük yaşam aktiviteleri (ADL) ve araçsal günlük yaşam aktiviteleri (IADL) değerlendirmeleri, ailelerin ve uzmanların günlük işler hakkında ortak bir dille konuşmasına yardımcı olur: kişinin neleri yapabildiği, nelerin daha fazla çaba gerektirdiği ve nerelerde yardıma ihtiyaç duyduğu. Bunlar, işleri düzenlemeye yardımcı araçlardır; tanı koymaz ve kişinin evde yaşayıp yaşayamayacağı konusunda kesin bir hüküm vermez.

“ADL değerlendirmesi” başka dillerde ve bakım sistemlerinde de kullanılır; örneğin İsveççede ADL-bedömning. IADL, “araçsal günlük yaşam aktiviteleri” anlamına gelir; yaygın bir Çince karşılığı 工具性日常生活活动能力 şeklindedir. Adlar farklı olsa da pratikte sorulan soru benzerdir: Bu kişinin gününü güvenli biçimde ve tercihlerine saygı göstererek geçirmesine hangi destek yardımcı olur?

ADL ve IADL ne anlama gelir?

Günlük yaşam aktiviteleri (ADL), kişinin temel kişisel bakım işlerini ifade eder. Katz indeksi genellikle altı alana bakar: banyo yapma, giyinme, tuvaleti kullanma, yatak ve sandalye gibi yerler arasında hareket etme, idrar ve dışkı kontrolü ve yemek yeme. Burada yemek yeme, genellikle yiyecek alışverişi yapmak ya da yemek hazırlamak değil, yiyeceği tabaktan ağza götürebilmek anlamına gelir.

Araçsal günlük yaşam aktiviteleri (IADL), ev işlerini ve günlük yaşamı sürdürmek için gereken daha karmaşık işleri ifade eder. Lawton IADL ölçeği genellikle telefon veya iletişim cihazı kullanma, alışveriş yapma, yemek hazırlama, ev işleri, çamaşır yıkama, ulaşım, ilaçları yönetme ve para işlerini yürütme alanlarını kapsar.

ADL: temel kişisel bakım	IADL: günlük yaşamı yönetme
Banyo yapma ve giyinme	Alışveriş ve yemek hazırlama
Tuvaleti kullanma ve idrar-dışkı kontrolü	Ev işleri ve çamaşır yıkama
Yer değiştirme ve yemek yeme	Ulaşım ve iletişim
	İlaçları ve parayı yönetme

Kişi kişisel bakımını yapabilirken alışverişte veya randevularında zorlanabilir ya da banyo yaparken yardıma ihtiyaç duyup diğer alanlarda kendi başına hareket edebilir. Her iki gruba da bakmak, “bağımsız” ya da “bağımlı” etiketlerinin her şeyi açıklayan, ya hep ya hiç türünden bir sınıflandırma gibi kullanılmasını önlemeye yardımcı olur.

Katz ve Lawton ölçekleri nasıl işler?

Katz günlük yaşam aktiviteleri indeksi, altı kişisel bakım alanındaki gözlemleri bir araya getirir. Yaygın bir sürümde her alan, kişinin işi bağımsız yapıp yapamadığına veya yardıma ihtiyaç duyup duymadığına göre değerlendirilir. Bazı sürümlerde toplam puan hesaplanır; diğerlerinde beceri durumu puan yerine açıklanır. Katz indeksi genel bakışı, altı alanı ve indeksin kullanım biçimini açıklar.

Lawton IADL ölçeği, yukarıda sıralanan sekiz daha karmaşık işe bakar. Yaygın sürümlerde bağımsızlık için puan verilir ve bu puanlar toplanır; ancak formlar ve puanlama yöntemleri farklılık gösterebilir. “Katz schaal berekenen” ya da “Katz ölçeğini hesaplama” ifadelerini görürseniz, çevrimiçi bir toplam puanı kesin yanıt olarak kullanırken dikkatli olun: kullanılan form, tanımlar ve değerlendirmeyi yapan kişinin amacı önemlidir. Puan, kişinin ihtiyaçlarının, becerilerinin veya yaşam kalitesinin tümünü göstermez; belirli bir andaki durumu sistematik biçimde ortaya koyar. Ölçeğin alanları ve kullanımı hakkında bilgi için Lawton IADL genel bakışına göz atın.

Bu iki ölçek de önemli olan her ayrıntıyı kapsamaz. Bir işin ne kadar sürdüğünü, kişinin hatırlatmaya ihtiyaç duyup duymadığını, ne kadar çaba gerektirdiğini veya kişinin performansının günün saatine göre değişip değişmediğini göstermeyebilir. Ayrıca uzman değerlendirmesinin yerini tutmazlar. Kişinin rutinleri, kültürü, evinin düzeni, iletişim ihtiyaçları ve tercihleri, “yardım”ın ne anlama geldiğini etkileyebilir.

Değerlendirme öncesinde aileler ihtiyaçları nasıl gözlemleyebilir?

Evde resmî bir ölçek uygulamanız gerekmez. Bunun yerine, bir uzmanın sıradan bir haftayı anlamasına yardımcı olacak açık ve tarafsız örnekler toplayın. Mümkünse yakınınızı da konuşmaya dahil edin: Ona neleri zor bulduğunu ve ne tür bir yardımı kabul edeceğini sorun.

Her iş için şunları not edin:

• Ne oluyor: Örneğin, “yıkanamıyor” yerine “küvetin kenarından geçerken yardıma ihtiyaç duyuyor.”
• Ne tür bir yardıma ihtiyaç var: Hatırlatma, birinin yakında bulunması, eşyaların hazırlanması için yardım, doğrudan fiziksel destek ya da işi başka birinin yapması.
• Ne sıklıkta ve ne zaman: Her gün, ara sıra, yalnızca akşamları ya da yorucu bir geziden sonra.
• Ne kadar sürüyor ve günü nasıl etkiliyor: Dinlenme molalarını, kaçırılan etkinlikleri veya yarım kalan işleri de ekleyin.
• Neler kolaylaştırıyor: Tutunma barları, alışılmış rutinler, uyarlanmış giysiler, yazılı hatırlatmalar ya da başka birinin yanında olması.
• Kişinin görüşü: Kendi başına yapmaya devam etmek istediği şeyler ve kabul edilebilir bulduğu destek türleri.

Örneğin, “Kendi başına giyinebiliyor” demek, uygun giysileri seçmesi için tekrar tekrar hatırlatma gerektiğini ya da el hareketleri kısıtlı olduğu için giysilerin kopçalarını iliklemekte zorlandığını gözden kaçırabilir. Nedeni tahmin etmek yerine, gerçekten gözlemlediklerinizi kaydedin. Başka bir aile üyesi farklı bir durum gözlemliyorsa bunu da not edin; ihtiyaçlar günden güne değişebilir.

Kısa bir kayıt, randevu sırasında her şeyi hatırlamaya çalışmaktan çoğu zaman daha faydalıdır. Bakım ihtiyacı değerlendirme kontrol listesi sorularınızı düzenlemenize, Günlük bakım kaydı ise neler olduğunu ve hangi desteğin sağlandığını kaydetmenize yardımcı olabilir. Notlarınızı nesnel ve saygılı bir dille yazın ve özel bir yerde saklayın.

Değerlendirmeyi yapacak kişiye neler anlatmalı?

Görüşmeden önce temel endişelerinizi ve yakın zamanda yaşanan birkaç durumu not edin. Kişinin alışılmış becerilerinde meydana gelen değişikliklerden, zorlaşmaya başlayan işlerden ve aile, arkadaşlar ya da ücretli bakım verenler tarafından sağlanan mevcut destekten söz edin. Şu anda nelerin yapılabildiğini ve düzenli olarak yardım eden kişi müsait olmadığında nelerin zorlaştığını açıklayın. Yakınınızın iletişim, işitme, görme, hafıza veya hareketlilikle ilgili ihtiyaçları varsa, konuşmalara ve işlere katılmasına nelerin yardımcı olduğunu belirtin.

Değerlendirmeyi kimin yapacağını, hangi bilgilere ihtiyaç duyduklarını ve yakınınızın yanına birini alıp alamayacağını sorun. Süreçler ve uygunluk koşulları ülkeye ve bölgeye göre değişir. Yerel sosyal bakım hizmetleri, süreci hakkında bilgi verebilir. Örneğin İngiltere’de NHS, sosyal hizmetlerden ihtiyaç değerlendirmesi talep etme sürecini açıklamaktadır.

Amaç, kişinin hiçbir şeyi yapamadığını kanıtlamak değildir. Amaç, destek konusunu somutlaştırmaktır: Kişi için nelerin önemli olduğu, destekle ya da desteksiz neleri yapabildiği ve günlük yaşamını kolaylaştırmak için ne tür bir yardımın işe yarayabileceği. Becerilerde ani bir değişiklik olursa veya yeni bir sağlık sorunu konusunda endişeleniyorsanız, kontrol listesine ya da puanlamaya güvenmek yerine bir doktora veya uygun yerel sağlık hizmetine başvurun.