ADL- en IADL-beoordeling: zo brengt u de zorgbehoefte in kaart

Wanneer iemand voor wie u zorgt meer hulp nodig heeft, kan het lastig zijn om precies te beschrijven wat er is veranderd. ADL- en IADL-beoordelingen bieden families en professionals een gezamenlijke manier om dagelijkse taken te bespreken: wat iemand zelf kan, wat extra moeite kost en waarbij hulp nodig is. Het zijn handige hulpmiddelen om zaken op een rij te zetten, geen diagnose of oordeel over de vraag of iemand thuis kan blijven wonen.

‘ADL-beoordeling’ wordt ook in andere talen en zorgstelsels gebruikt, bijvoorbeeld ADL-bedömning in het Zweeds. IADL staat voor ‘instrumentele activiteiten van het dagelijks leven’; een gangbare Chinese vertaling is 工具性日常生活活动能力. De benamingen verschillen, maar de praktische vraag is vergelijkbaar: welke ondersteuning helpt deze persoon om de dag veilig door te komen, op een manier die rekening houdt met diens voorkeuren?

Wat betekenen ADL en IADL?

Activiteiten van het dagelijks leven (ADL) zijn basale persoonlijke taken. De Katz-index kijkt doorgaans naar zes taken: baden, aankleden, naar het toilet gaan, zich verplaatsen tussen bijvoorbeeld bed en stoel, continentie en eten. Met eten wordt hier meestal het fysieke vermogen bedoeld om voedsel van het bord naar de mond te brengen, niet boodschappen doen of een maaltijd bereiden.

Instrumentele activiteiten van het dagelijks leven (IADL) zijn complexere taken die nodig zijn om een huishouden en het dagelijks leven te regelen. De Lawton IADL-schaal omvat doorgaans telefoneren of een communicatiemiddel gebruiken, boodschappen doen, eten bereiden, huishoudelijk werk, wassen, zich verplaatsen, medicijnen beheren en geldzaken regelen.

ADL: persoonlijke basiszorg	IADL: het dagelijks leven regelen
Baden en aankleden	Boodschappen doen en maaltijden bereiden
Naar het toilet gaan en continentie	Huishoudelijk werk en wassen
Verplaatsen en eten	Vervoer en communicatie
	Medicijnen en geldzaken beheren

Iemand kan de persoonlijke verzorging zelf doen, maar moeite hebben met boodschappen doen of afspraken bijwonen. Of iemand kan hulp nodig hebben bij het baden, maar op andere gebieden zelfstandig zijn. Door beide groepen te bekijken, voorkomt u dat ‘zelfstandig’ of ‘afhankelijk’ wordt opgevat als een alles-of-nietslabel.

Hoe werken de Katz- en Lawton-schalen?

De Katz-index voor ADL brengt observaties op de zes gebieden van persoonlijke verzorging in kaart. In een veelgebruikte versie wordt per gebied beoordeeld of iemand de taak zelfstandig uitvoert of hulp nodig heeft. Sommige versies gebruiken een totaalscore; andere beschrijven het patroon van vaardigheden. Het overzicht van de Katz-index licht de zes gebieden en het gebruik van de index toe.

De Lawton IADL-schaal kijkt naar de acht hierboven genoemde, complexere taken. In veelgebruikte versies worden punten toegekend voor zelfstandigheid en opgeteld tot een totaalscore, maar formulieren en scoringsmethoden kunnen verschillen. Als u ‘Katz schaal berekenen’ of ‘calculate the Katz scale’ tegenkomt, wees dan voorzichtig met het gebruik van een online totaalscore als definitief antwoord: het precieze formulier, de definities en het doel van de beoordelaar zijn van belang. Een score is een gestructureerde momentopname, geen volledig beeld van iemands behoeften, mogelijkheden of kwaliteit van leven. Zie het overzicht van de Lawton IADL-schaal voor de onderdelen en het gebruik ervan.

Geen van beide schalen brengt alle belangrijke details in kaart. Ze laten mogelijk niet zien hoelang een taak duurt, of iemand herinneringen nodig heeft, hoeveel inspanning de taak kost of dat het functioneren verschilt per moment van de dag. Ook vervangen ze het professionele oordeel niet. Iemands routines, cultuur, woningindeling, communicatiebehoeften en voorkeuren kunnen van invloed zijn op wat ‘hulp’ betekent.

Hoe families behoeften in kaart kunnen brengen vóór een beoordeling

U hoeft thuis geen formele schaal af te nemen. Verzamel liever duidelijke, neutrale voorbeelden die een professional inzicht geven in een gewone week. Betrek uw familielid indien mogelijk bij het gesprek: vraag wat diegene moeilijk vindt en welke hulp welkom zou zijn.

Noteer bij elke taak:

• Wat er gebeurt: bijvoorbeeld: ‘heeft hulp nodig om over de rand van het bad te stappen’ in plaats van ‘kan zich niet wassen’.
• Welke hulp nodig is: een herinnering, iemand in de buurt, hulp bij het klaarleggen van spullen, praktische hulp of iemand die de taak overneemt.
• Hoe vaak en wanneer: elke dag, af en toe, alleen ’s avonds of na een vermoeiend uitstapje.
• Hoe lang het duurt en wat voor invloed het heeft op de dag: vermeld rustpauzes, gemiste activiteiten of taken die blijven liggen.
• Wat het makkelijker maakt: handgrepen, vertrouwde routines, aangepaste kleding, schriftelijke aanwijzingen of gezelschap.
• Wat de persoon ervan vindt: wat diegene zelf wil blijven doen en welke ondersteuning aanvaardbaar voelt.

Zo kan ‘Kan zich zelfstandig aankleden’ verhullen dat iemand herhaaldelijk aanwijzingen nodig heeft om geschikte kleding te kiezen, of dat sluitingen lastig zijn door beperkte handbewegingen. Noteer wat u daadwerkelijk ziet, in plaats van de oorzaak te raden. Als een ander familielid een ander patroon ziet, noteer dat ook; behoeften kunnen van dag tot dag verschillen.

Een kort logboek is vaak nuttiger dan proberen alles tijdens een afspraak te onthouden. De Checklist zorgbehoefte kan u helpen vragen op een rij te zetten, en het Dagboek voor mantelzorgers kan u helpen bij te houden wat er is gebeurd en welke ondersteuning is geboden. Houd uw aantekeningen feitelijk en respectvol en bewaar ze op een veilige, privéplek.

Wat u de beoordelaar kunt vertellen

Schrijf vóór een gesprek uw belangrijkste zorgen en enkele recente voorbeelden op. Vertel welke veranderingen er zijn ten opzichte van wat de persoon gewoonlijk kan, welke taken moeilijker worden en welke ondersteuning familie, vrienden of betaalde zorgverleners al bieden. Leg uit wat op dit moment haalbaar is en wat moeilijk wordt wanneer een vaste helper niet beschikbaar is. Vertel wat uw familielid helpt om aan gesprekken en taken mee te doen, als diegene communicatie-, gehoor-, zicht-, geheugen- of mobiliteitsproblemen heeft.

Vraag wie de beoordeling uitvoert, welke informatie nodig is en of uw familielid iemand mag meenemen. Procedures en voorwaarden verschillen per land en regio. Een lokale sociale dienst kan uitleg geven over de werkwijze; in Engeland beschrijft de NHS bijvoorbeeld hoe u een beoordeling van de zorgbehoefte bij de sociale dienst aanvraagt.

Het doel is niet om te bewijzen dat iemand niets meer kan. Het gaat erom het gesprek over ondersteuning concreet te maken: wat belangrijk is voor diegene, wat diegene met of zonder hulp kan en welke ondersteuning het dagelijks leven beter hanteerbaar kan maken. Veranderen iemands mogelijkheden plotseling of maakt u zich zorgen over een nieuw gezondheidsprobleem? Neem dan contact op met een arts of de juiste lokale gezondheidsdienst, in plaats van te vertrouwen op een checklist of score.