Αξιολόγηση ADL και IADL: πώς μετρώνται οι ανάγκες φροντίδας

Όταν ένα αγαπημένο σας πρόσωπο αρχίζει να χρειάζεται περισσότερη βοήθεια, μπορεί να είναι δύσκολο να περιγράψετε ακριβώς τι έχει αλλάξει. Οι αξιολογήσεις ADL και IADL προσφέρουν στις οικογένειες και στους επαγγελματίες έναν κοινό τρόπο να συζητούν για τις καθημερινές δραστηριότητες: τι μπορεί να κάνει το άτομο, τι απαιτεί επιπλέον προσπάθεια και πού χρειάζεται βοήθεια. Είναι χρήσιμα εργαλεία οργάνωσης, όχι διάγνωση ούτε τελική κρίση για το αν κάποιος μπορεί να ζήσει στο σπίτι.

Ο όρος «αξιολόγηση ADL» χρησιμοποιείται και σε άλλες γλώσσες και συστήματα φροντίδας—για παράδειγμα, ADL-bedömning στα σουηδικά. Το IADL σημαίνει «εργαλειακές δραστηριότητες καθημερινής διαβίωσης»· μια συνηθισμένη κινεζική μετάφραση είναι 工具性日常生活活动能力. Οι ονομασίες διαφέρουν, αλλά το πρακτικό ερώτημα είναι παρόμοιο: τι είδους υποστήριξη βοηθά αυτό το άτομο να διαχειρίζεται την καθημερινότητά του με ασφάλεια και με τρόπο που σέβεται τις προτιμήσεις του;

Τι σημαίνουν οι όροι ADL και IADL;

Οι δραστηριότητες καθημερινής διαβίωσης (ADL) είναι βασικές προσωπικές δραστηριότητες. Ο δείκτης Katz εξετάζει συνήθως έξι: το μπάνιο, το ντύσιμο, τη χρήση της τουαλέτας, τη μετακίνηση μεταξύ σημείων όπως το κρεβάτι και η καρέκλα, την εγκράτεια και τη σίτιση. Εδώ, η σίτιση συνήθως σημαίνει τη σωματική ικανότητα να μεταφέρει κανείς το φαγητό από το πιάτο στο στόμα—όχι να ψωνίζει ή να ετοιμάζει γεύμα.

Οι εργαλειακές δραστηριότητες καθημερινής διαβίωσης (IADL) είναι πιο σύνθετες δραστηριότητες που σχετίζονται με τη διαχείριση του νοικοκυριού και της καθημερινής ζωής. Η κλίμακα IADL του Lawton περιλαμβάνει συνήθως τη χρήση τηλεφώνου ή συσκευής επικοινωνίας, τα ψώνια, την προετοιμασία φαγητού, τις δουλειές του σπιτιού, το πλύσιμο των ρούχων, τις μετακινήσεις, τη διαχείριση φαρμάκων και τη διαχείριση χρημάτων.

ADL: βασική προσωπική φροντίδα	IADL: διαχείριση της καθημερινής ζωής
Μπάνιο και ντύσιμο	Ψώνια και προετοιμασία γευμάτων
Χρήση τουαλέτας και εγκράτεια	Δουλειές του σπιτιού και πλύσιμο ρούχων
Μετακινήσεις και σίτιση	Μεταφορές και επικοινωνία
	Διαχείριση φαρμάκων και χρημάτων

Κάποιος μπορεί να τα καταφέρνει με την προσωπική φροντίδα, αλλά να δυσκολεύεται με τα ψώνια ή τα ραντεβού, ή να χρειάζεται βοήθεια με το μπάνιο, ενώ παραμένει ικανός σε άλλους τομείς. Η εξέταση και των δύο ομάδων δραστηριοτήτων βοηθά να μην αντιμετωπίζουμε την «ανεξαρτησία» ή την «εξάρτηση» ως κάτι απόλυτο.

Πώς λειτουργούν οι κλίμακες Katz και Lawton;

Ο δείκτης ADL του Katz ομαδοποιεί τις παρατηρήσεις στους έξι τομείς προσωπικής φροντίδας. Σε μια συνηθισμένη εκδοχή, κάθε τομέας αξιολογείται ανάλογα με το αν το άτομο εκτελεί τη δραστηριότητα ανεξάρτητα ή χρειάζεται βοήθεια. Ορισμένες εκδοχές χρησιμοποιούν συνολική βαθμολογία, ενώ άλλες περιγράφουν το προφίλ των ικανοτήτων. Η επισκόπηση του δείκτη Katz περιγράφει τους έξι τομείς και τον τρόπο χρήσης του δείκτη.

Η κλίμακα IADL του Lawton εξετάζει τις οκτώ πιο σύνθετες δραστηριότητες που αναφέρονται παραπάνω. Οι συνηθισμένες εκδοχές αποδίδουν βαθμούς για την ανεξαρτησία και τους αθροίζουν, όμως τα έντυπα και οι τρόποι βαθμολόγησης μπορεί να διαφέρουν. Αν δείτε τις φράσεις «Katz schaal berekenen» ή «calculate the Katz scale», προσέξτε να μην εκλάβετε ένα διαδικτυακό συνολικό σκορ ως οριστικό συμπέρασμα: έχουν σημασία το ακριβές έντυπο, οι ορισμοί και ο σκοπός της αξιολόγησης. Η βαθμολογία είναι μια δομημένη αποτύπωση της κατάστασης σε μια δεδομένη στιγμή, όχι μια πλήρης εκτίμηση των αναγκών, των ικανοτήτων ή της ποιότητας ζωής κάποιου. Δείτε την επισκόπηση της κλίμακας IADL του Lawton για τους τομείς που καλύπτει και τη χρήση της.

Καμία από τις δύο κλίμακες δεν αποτυπώνει κάθε σημαντική λεπτομέρεια. Μπορεί να μη δείχνουν πόσο χρόνο χρειάζεται μια δραστηριότητα, αν κάποιος χρειάζεται υπενθυμίσεις, πόση προσπάθεια απαιτεί ή αν η ικανότητά του διαφέρει ανάλογα με την ώρα της ημέρας. Επίσης, δεν υποκαθιστούν την επαγγελματική κρίση. Οι συνήθειες, η κουλτούρα, η διαρρύθμιση του σπιτιού, οι ανάγκες επικοινωνίας και οι προτιμήσεις του ατόμου μπορούν να επηρεάσουν το τι σημαίνει «βοήθεια».

Πώς μπορούν οι οικογένειες να παρατηρούν τις ανάγκες πριν από μια αξιολόγηση

Δεν χρειάζεται να κάνετε επίσημη αξιολόγηση στο σπίτι. Αντί γι' αυτό, καταγράψτε σαφή και ουδέτερα παραδείγματα που βοηθούν έναν επαγγελματία να κατανοήσει μια συνηθισμένη εβδομάδα. Αν είναι δυνατόν, συμπεριλάβετε τον συγγενή σας στη συζήτηση: ρωτήστε τι τον δυσκολεύει και τι είδους βοήθεια θα ήθελε.

Για κάθε δραστηριότητα, σημειώστε:

• Τι συμβαίνει: για παράδειγμα, «χρειάζεται βοήθεια για να περάσει το χείλος της μπανιέρας», αντί για «δεν μπορεί να πλυθεί».
• Τι είδους βοήθεια χρειάζεται: μια υπενθύμιση, κάποιον κοντά του, βοήθεια για να ετοιμάσει τα απαραίτητα, πρακτική υποστήριξη ή κάποιον να αναλάβει τη δραστηριότητα.
• Πόσο συχνά και πότε: κάθε μέρα, περιστασιακά, μόνο το βράδυ ή μετά από μια κουραστική έξοδο.
• Πόσο χρόνο χρειάζεται και πώς επηρεάζει την ημέρα: συμπεριλάβετε διαλείμματα για ξεκούραση, δραστηριότητες που χάνονται ή εργασίες που μένουν ανολοκλήρωτες.
• Τι διευκολύνει την κατάσταση: χειρολαβές, οικείες ρουτίνες, ρούχα που προσαρμόζονται στις ανάγκες του, γραπτές υπενθυμίσεις ή η παρουσία κάποιου άλλου.
• Η άποψη του ατόμου: τι θέλει να συνεχίσει να κάνει μόνο του και τι είδους υποστήριξη θεωρεί αποδεκτή.

Για παράδειγμα, η σημείωση «Ντύνεται ανεξάρτητα» μπορεί να παραβλέπει ότι χρειάζεται επανειλημμένες υπενθυμίσεις για να επιλέξει κατάλληλα ρούχα ή ότι δυσκολεύεται με τα κουμπώματα λόγω περιορισμένης κίνησης των χεριών. Καταγράψτε όσα παρατηρείτε πραγματικά αντί να μαντεύετε την αιτία. Αν κάποιο άλλο μέλος της οικογένειας παρατηρεί διαφορετική εικόνα, σημειώστε το κι αυτό· οι ανάγκες μπορεί να διαφέρουν από μέρα σε μέρα.

Ένα σύντομο ημερολόγιο είναι συχνά πιο χρήσιμο από το να προσπαθείτε να θυμηθείτε τα πάντα την ώρα του ραντεβού. Η Λίστα αξιολόγησης αναγκών φροντίδας μπορεί να σας βοηθήσει να οργανώσετε τις ερωτήσεις σας, ενώ το Ημερήσιο ημερολόγιο φροντιστή μπορεί να σας βοηθήσει να καταγράψετε τι συνέβη και τι υποστήριξη παρασχέθηκε. Κρατήστε τις σημειώσεις αντικειμενικές και με σεβασμό και φυλάξτε τις σε ασφαλές, ιδιωτικό μέρος.

Τι να πείτε στον αξιολογητή

Πριν από μια συνάντηση, σημειώστε τις βασικές ανησυχίες σας και μερικά πρόσφατα παραδείγματα. Αναφέρετε αλλαγές σε σχέση με τις συνήθεις ικανότητες του ατόμου, δραστηριότητες που έχουν αρχίσει να το δυσκολεύουν και τυχόν υποστήριξη που ήδη παρέχουν συγγενείς, φίλοι ή επαγγελματίες φροντιστές. Εξηγήστε τι είναι διαχειρίσιμο τώρα και τι γίνεται δύσκολο όταν δεν είναι διαθέσιμος ο συνήθης βοηθός. Αν ο συγγενής σας έχει ανάγκες επικοινωνίας, ακοής, όρασης, μνήμης ή κινητικότητας, πείτε τι τον βοηθά να συμμετέχει στις συζητήσεις και στις δραστηριότητες.

Ρωτήστε ποιος θα κάνει την αξιολόγηση, ποιες πληροφορίες χρειάζεται και αν ο συγγενής σας μπορεί να έχει κάποιον μαζί του. Οι διαδικασίες και οι κανόνες επιλεξιμότητας διαφέρουν ανά χώρα και περιοχή. Η τοπική υπηρεσία κοινωνικής φροντίδας μπορεί να σας εξηγήσει τη διαδικασία της· στην Αγγλία, για παράδειγμα, το NHS περιγράφει πώς να ζητήσετε αξιολόγηση αναγκών από τις κοινωνικές υπηρεσίες.

Σκοπός δεν είναι να αποδείξετε ότι κάποιος είναι ανίκανος. Είναι να κάνετε τη συζήτηση για την υποστήριξη πιο συγκεκριμένη: τι έχει σημασία για το άτομο, τι μπορεί να κάνει με ή χωρίς υποστήριξη και ποια βοήθεια θα μπορούσε να κάνει την καθημερινότητα πιο διαχειρίσιμη. Αν οι ικανότητές του αλλάξουν ξαφνικά ή αν ανησυχείτε για ένα νέο πρόβλημα υγείας, επικοινωνήστε με γιατρό ή με την κατάλληλη τοπική υπηρεσία υγείας αντί να βασιστείτε σε λίστα ελέγχου ή βαθμολογία.