Ocena ADL i IADL: jak ocenić potrzeby opiekuńcze

Kiedy bliska Ci osoba zaczyna potrzebować większej pomocy, trudno czasem dokładnie opisać, co się zmieniło. Oceny ADL i IADL dają rodzinom i specjalistom wspólny sposób omawiania codziennych czynności: tego, co dana osoba potrafi zrobić, co wymaga od niej większego wysiłku i w czym potrzebuje pomocy. To przydatne narzędzia do porządkowania informacji, a nie diagnoza ani rozstrzygnięcie, czy ktoś może mieszkać w domu.

Określenie „ocena ADL” funkcjonuje również w innych językach i systemach opieki — na przykład po szwedzku ADL-bedömning. IADL to skrót od „instrumental activities of daily living” (złożone czynności życia codziennego); często tłumaczy się je na chiński jako 工具性日常生活活动能力. Nazwy są różne, ale praktyczne pytanie pozostaje podobne: jakie wsparcie pomaga tej osobie bezpiecznie radzić sobie na co dzień, z poszanowaniem jej preferencji?

Co oznaczają skróty ADL i IADL?

Czynności życia codziennego (ADL) to podstawowe czynności związane z samoobsługą. W indeksie Katza zwykle ocenia się sześć obszarów: kąpiel, ubieranie się, korzystanie z toalety, przemieszczanie się między miejscami, na przykład z łóżka na krzesło, kontrolowanie czynności fizjologicznych oraz jedzenie. Jedzenie oznacza tu zwykle fizyczną zdolność do przeniesienia jedzenia z talerza do ust, a nie robienie zakupów czy przygotowywanie posiłku.

Złożone czynności życia codziennego (IADL) to bardziej skomplikowane zadania związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego i codziennego życia. Skala IADL Lawtona zwykle obejmuje korzystanie z telefonu lub urządzenia komunikacyjnego, zakupy, przygotowywanie posiłków, sprzątanie, pranie, przemieszczanie się, przyjmowanie leków oraz zarządzanie pieniędzmi.

ADL: podstawowe czynności samoobsługowe	IADL: codzienne funkcjonowanie
Kąpiel i ubieranie się	Zakupy i przygotowywanie posiłków
Korzystanie z toalety i kontrolowanie czynności fizjologicznych	Prace domowe i pranie
Przemieszczanie się i jedzenie	Transport i komunikacja
	Przyjmowanie leków i zarządzanie pieniędzmi

Ktoś może samodzielnie dbać o higienę, a mieć trudności z zakupami lub wizytami, albo potrzebować pomocy przy kąpieli, zachowując samodzielność w innych obszarach. Uwzględnienie obu grup czynności pomaga uniknąć traktowania określeń „samodzielny” i „zależny od innych” jako przeciwstawnych, które wykluczają stany pośrednie.

Jak działają skale Katza i Lawtona?

Indeks ADL Katza porządkuje obserwacje dotyczące sześciu obszarów samoobsługi. W często stosowanej wersji ocenia się w każdym z nich, czy dana osoba wykonuje czynność samodzielnie, czy potrzebuje pomocy. Niektóre wersje przypisują punkty i podają wynik sumaryczny, a inne opisują wzorzec zachowanych umiejętności. Omówienie indeksu Katza wyjaśnia, jakie obszary obejmuje i jak się go stosuje.

Skala IADL Lawtona obejmuje osiem wymienionych wyżej, bardziej złożonych czynności. W często stosowanych wersjach przyznaje się punkty za samodzielność i sumuje je, ale formularze i zasady punktacji mogą się różnić. Jeśli trafisz na wyrażenie „Katz schaal berekenen” lub „calculate the Katz scale”, zachowaj ostrożność i nie traktuj wyniku uzyskanego w internecie jako ostatecznej odpowiedzi: znaczenie mają dokładna wersja formularza, definicje i cel oceny. Wynik to uporządkowany obraz sytuacji w danym momencie, a nie pełna miara potrzeb, umiejętności czy jakości życia danej osoby. Informacje o obszarach skali Lawtona i jej zastosowaniu znajdziesz w omówieniu IADL Lawtona.

Żadna z tych skal nie uwzględnia wszystkich ważnych szczegółów. Mogą nie pokazywać, ile czasu zajmuje wykonanie czynności, czy dana osoba potrzebuje przypomnień, jak dużo wysiłku wymaga dane zadanie ani czy jej sprawność zmienia się w ciągu dnia. Skale nie zastępują też profesjonalnej oceny. Na znaczenie pojęcia „pomoc” wpływają codzienne nawyki danej osoby, kultura, układ mieszkania, potrzeby związane z komunikacją i osobiste preferencje.

Jak rodzina może zaobserwować potrzeby przed oceną

Nie musisz przeprowadzać w domu formalnej oceny z użyciem skali. Zbieraj raczej konkretne, obiektywne przykłady, które pomogą specjaliście zrozumieć, jak wygląda zwykły tydzień. Jeśli to możliwe, włącz bliską Ci osobę do rozmowy: zapytaj, co sprawia jej trudność i jaką pomoc chciałaby otrzymać.

W przypadku każdej czynności zanotuj:

• Co się dzieje: na przykład „potrzebuje pomocy przy przekładaniu nóg przez krawędź wanny”, zamiast „nie potrafi się umyć”.
• Jakiego rodzaju pomoc jest potrzebna: przypomnienia, obecność drugiej osoby w pobliżu, przygotowanie potrzebnych rzeczy, pomoc fizyczna albo wykonanie czynności za tę osobę.
• Jak często i kiedy: codziennie, od czasu do czasu, tylko wieczorem albo po męczącym wyjściu.
• Ile czasu to zajmuje i jak wpływa na przebieg dnia: uwzględnij przerwy na odpoczynek, opuszczone zajęcia lub niedokończone czynności.
• Co ułatwia wykonanie czynności: uchwyty, dobrze znany plan dnia, ubrania ułatwiające ubieranie się, pisemne przypomnienia albo obecność drugiej osoby.
• Zdanie tej osoby: co chce nadal robić samodzielnie i jaka pomoc jest dla niej do przyjęcia.

Na przykład stwierdzenie „samodzielnie się ubiera” może pomijać fakt, że wybór odpowiednich ubrań wymaga wielokrotnych podpowiedzi albo że zapięcia sprawiają trudność z powodu ograniczonej sprawności rąk. Zapisuj to, co rzeczywiście obserwujesz, zamiast zgadywać przyczynę. Jeśli inny członek rodziny zauważa coś innego, również to zanotuj — potrzeby mogą się zmieniać z dnia na dzień.

Krótki dziennik jest często bardziej przydatny niż próba przypomnienia sobie wszystkiego podczas wizyty. Lista kontrolna oceny potrzeb opiekuńczych pomoże Ci uporządkować pytania, a Generator dziennika opiekuna może pomóc w zapisywaniu tego, co się wydarzyło i jakiej pomocy udzielono. Prowadź notatki rzeczowo i z szacunkiem, a następnie przechowuj je w bezpiecznym miejscu.

Co powiedzieć osobie przeprowadzającej ocenę

Przed spotkaniem zapisz najważniejsze obawy i kilka niedawnych przykładów. Wspomnij o zmianach w porównaniu ze zwykłą sprawnością danej osoby, czynnościach, które stają się trudne, oraz o pomocy, jakiej udzielają już rodzina, znajomi lub opłacani opiekunowie. Wyjaśnij, z czym dana osoba radzi sobie teraz i co staje się trudne, gdy zwykły pomocnik nie jest dostępny. Jeśli Twoja bliska osoba ma potrzeby związane z komunikacją, słuchem, wzrokiem, pamięcią lub poruszaniem się, powiedz, co ułatwia jej udział w rozmowach i wykonywanie czynności.

Zapytaj, kto przeprowadzi ocenę, jakich informacji potrzebuje i czy bliska Ci osoba może mieć kogoś przy sobie. Procedury i zasady kwalifikacji do usług różnią się w zależności od kraju i regionu. Lokalna instytucja pomocy społecznej może wyjaśnić, jak przebiega ten proces; na przykład w Anglii NHS opisuje, jak poprosić o ocenę potrzeb przez opiekę społeczną.

Celem nie jest udowodnienie, że ktoś sobie nie radzi. Chodzi o to, by konkretnie porozmawiać o potrzebnym wsparciu: co jest ważne dla danej osoby, co potrafi zrobić z pomocą lub bez niej oraz jaka pomoc może ułatwić jej codzienne życie. Jeśli sprawność nagle się zmieni lub obawiasz się nowego problemu zdrowotnego, skontaktuj się z lekarzem lub odpowiednią lokalną placówką ochrony zdrowia, zamiast polegać na liście kontrolnej lub wyniku skali.