Yaşamının son dönemindeki bir yakına evde bakım vermek

Yaşamın son döneminde birine evde bakmak anlamlı, yorucu ve belirsiz olabilir. Herkes için geçerli tek bir süreç yoktur: değişiklikler kişiye ve hastalığına bağlıdır; yeni ya da endişe verici bir değişikliğin ölüm sürecinin doğal bir parçası olduğu hemen varsayılmamalıdır. Kişinin doktoruna, hemşiresine veya palyatif bakım ekibine kendi durumunda neler beklenebileceğini ve yardıma nasıl ulaşabileceğinizi sorun. Bu rehber genel bilgi sunar, tıbbi tavsiye değildir; yerel hizmetler ve bakım düzenlemeleri farklılık gösterir.

Zaman içinde neler değişebilir?

Yaşam sonu bakımı, kişi son günlerine gelmeden önce başlayabilir. Amaç, pratik ve duygusal ihtiyaçların yanı sıra kişinin rahatını ve yaşam kalitesini desteklemektir. Dünya Sağlık Örgütü’nün palyatif bakıma ilişkin genel bilgileri, bu tür bakımın kişiyi ve ailesini nasıl destekleyebileceğini açıklar.

İlk dönemlerdeki değişiklikler yavaş yavaş gelişebilir. Kişinin enerjisi azalabilir, günlük işlerde daha fazla yardıma ihtiyaç duyabilir veya dinlenmeye daha çok zaman ayırabilir. İştahı, ruh hâli ve istediği sosyal etkinliklerin miktarı da değişebilir. Bu değişiklikler ara sıra görülüp kaybolabilir. Hangi değişikliklerin beklendiğini, hangilerinin bildirilmesi gerektiğini bakım ekibine sorun.

Son haftalarda bazı kişiler güçsüzleşir ve yıkanma, giyinme, yemek yeme veya hareket etme konusunda daha fazla yardıma ihtiyaç duyar. Daha fazla uyuyabilir ya da yiyecek ve içeceklere daha az ilgi gösterebilirler. Üzerlerinde baskı kurmadan yanlarında olun ve basit seçenekler sunun. Bu kişinin durumunda yemek, içmek ve kişisel bakım konusunda nasıl güvenli destek sağlayabileceğinizi hemşireye veya doktora sorun.

Son günlerde veya saatlerde kişi çevresine çok daha az tepki verebilir, çok az yiyip içebilir ya da hiç yiyip içmeyebilir veya solunumunda değişiklikler görülebilir. Bu belirtiler kişiden kişiye değişir ve kişinin tam olarak ne zaman öleceğini güvenilir biçimde öngöremez. Marie Curie’nin kişinin yaşamının son günlerinde olabileceğini gösteren belirtiler hakkındaki rehberi, görülebilecek değişiklikleri ve bakım ekibinin bunları yorumlamaya neden yardımcı olabileceğini açıklar. Size doğru geliyorsa onunla nazikçe konuşmayı sürdürün; işitme ve farkındalık düzeyini dışarıdan değerlendirmek zor olabilir.

Bunlar genel olasılıklardır; bir kontrol listesi ya da zaman çizelgesi değildir. Ani bir değişiklik, yeni bir belirti veya sıkıntıya yol açan bir değişiklik için, kişinin yaşamının sonuna yaklaştığı düşünülse bile bakım ekibinden tavsiye alın.

Bakım ekibiyle bir plan yapın

Mümkünse, kişi tercihlerini paylaşabilecek durumdayken planı konuşun. Bakımı kimin koordine ettiğini, normal çalışma saatleri dışında hangi numarayı aramanız gerektiğini ve kişinin durumunda değişiklik olursa ne yapacağınızı sorun. Evde hangi yardımların bulunduğunu, kimin ziyarete gelebileceğini ve hangi ekipman ya da pratik desteğin gerekebileceğini netleştirin. İlgili sağlık çalışanlarından talimatları anlaşılır bir dille açıklamalarını ve yazılı olarak vermelerini isteyin.

Kişinin bakım ve ziyaretçilerle ilgili isteklerini, tercih bildiremediği durumda kararların nasıl alınması gerektiğini konuşun. Mümkünse kişinin onayını alarak ilgili bilgileri aile üyeleriyle veya diğer yardımcılarla paylaşın. Yaşlılar için acil durum bilgi formu, önemli iletişim bilgilerini ve ayrıntıları kolayca ulaşılabilir tutmaya yardımcı olabilir. Bakım veren günlük kayıt oluşturucu ise değişiklikleri ve ekibe sorulacak soruları kaydetmenizi sağlayabilir.

Günlük yaşamda rahatlık ve güvenlik

Sakin ve tanıdık bir ortam bakımı kolaylaştırabilir. Kişi için nelerin önemli olduğunu sorun: sevdiği bir şarkı, sessizce yanında bulunmanız, tanıdık bir eşya ya da yalnız kalacağı zaman. Kolayca değerlendirebileceği seçenekler sunun ve istemediği bir şeyi kabul etmemesine saygı gösterin. Rahatlık yalnızca fiziksel değildir; mahremiyet, güvence vermek ve onu dinlemek de önemlidir.

Birkaç pratik alışkanlık yardımcı olabilir:

• Bakım ekibini bilgilendirin. Nelerin değiştiğini, ne zaman başladığını ve neyin iyi ya da kötü etkiliyor gibi göründüğünü not edin. Belirtileri kendiniz yorumlamaya çalışmak yerine bu bilgileri bakım ekibiyle paylaşın.
• Kişisel bakım sırasında onurunu gözetin. Yapacağınız şeyi önceden açıklayın, mümkün olduğunca üzerini örtülü tutun ve acele etmeyin. Daha önce yapmadığınız bakım uygulamalarını hemşireden göstermesini isteyin.
• Yemek, içmek ve ağız bakımı hakkında bilgi alın. Kişinin ihtiyaçları değişebilir. Nelerin uygun olduğunu ve ağzını rahat tutmak için neler yapabileceğinizi doktoruna veya hemşiresine sorun. Yemek ya da içecek tüketmesi için baskı yapmayın.
• Önlenebilir tehlikeleri azaltın. Geçiş yollarını açık tutun, kişinin üzerinde anlaşılan çağrı sistemine ulaşabildiğinden emin olun ve güvenli transferler ya da ekipman konusunda bakım ekibine danışın. Nasıl yapacağınız gösterilmediyse kişiyi kaldırmaya çalışmayın. Yaşlılar için ev güvenliği kontrol listesi, yaşam alanını gözden geçirmenize yardımcı olabilir.
• İlaçlar için yazılı talimatları izleyin. Bakım ekibinin talimatlarına uyun; anlaşılmayan bir konu varsa onlara veya eczacıya danışın. Sağlık uzmanına danışmadan ilaçları değiştirmeyin veya farklı şekilde vermeyin.

Ne zaman doktora veya bakım ekibine başvurmalı?

Hangi değişikliklerde aramanız gerektiğini ve günün farklı saatlerinde hangi iletişim yolunu kullanacağınızı bakım ekibine önceden sorun. Kişide yeni veya kötüleşen bir belirti varsa, sıkıntılı görünüyorsa, hazırlıklı olmadığınız bir değişiklik yaşanırsa ya da güvenli bakım sunma konusunda emin değilseniz ekiple iletişime geçin. Tavsiye istemek için durumun acil hâle gelmesini beklemeniz gerekmez.

Acil bir tehlike, şiddetli sıkıntı veya üzerinde anlaşılan planda yer almayan ani bir olay varsa yerel acil numarayı ya da acil sağlık hizmetini arayın. Kişinin acil bakımla ilgili yazılı bir planı varsa müdahale eden sağlık çalışanlarıyla paylaşın. NHS, yaşam sonu bakımının neleri kapsadığını ve ne zaman başlayabileceğini açıklar; NHS hizmetleri ve süreçleri Birleşik Krallık için geçerlidir. Bu nedenle yaşadığınız yerdeki düzenlemeleri yerel hizmet sağlayıcılara sorun.

İşleri paylaşın ve kendinize de özen gösterin

Tek bir kişinin dinlenmeden her saat hazır bulunması mümkün değildir. Ziyaretler, yemekler, ev işleri ve gece bakımını; kişinin isteklerine ve yardımcıların gerçekten üstlenebilecekleri işlere göre basit bir programa bağlayın. Haftalık bakım programı görevleri koordine etmenize yardımcı olabilir. Sıradaki yardımcı nelerin değiştiğini ve kimi arayacağını bilsin diye devir notları yazın.

Bakım vermek üzüntü, endişe, hayal kırıklığı veya tükenmişlik yaratabilir; bazen bunların hepsi aynı anda yaşanabilir. Güvendiğiniz birine nasıl olduğunuzu anlatın. Bakım ekibine veya yerel toplum hizmetlerine bakım verenlere yönelik hangi desteğin, danışmanlığın, geçici bakımın ya da pratik yardımın sunulabileceğini sorun. Uyku, yemek, temiz hava almak veya sizi anlayan biriyle konuşmak için kısa zaman aralıklarını korumaya çalışın. Bakımı güvenli bir şekilde sürdürmekte zorlandığınızı hissediyorsanız bunu bakım ekibine açıkça söyleyin ve yardım isteyin; bu, bakım vermenin önemli bir parçasıdır.

Kişinin ihtiyaçları ve sizin bakım verme kapasiteniz hızla değişebilir. Planı esnek tutun, emin olmadığınızda soru sorun ve mümkün olduğunda sorumluluğu başkalarıyla paylaşın.