Zespół zachodzącego słońca w otępieniu: przyczyny i sposoby pomocy wieczorem

Gdy zapada zmrok, osoba z demencją może być bardziej zdezorientowana, niespokojna, lękliwa lub rozdrażniona. Może chodzić tam i z powrotem, powtarzać pytania, błędnie odczytywać cienie albo chcieć wyjść z domu. Ten wzorzec zachowania często nazywa się zespołem zachodu słońca. Może być niepokojący zarówno dla tej osoby, jak i dla osób, które ją wspierają, ale nie występuje u wszystkich i nie jest przewidywalnym etapem demencji.

Jak może objawiać się zespół zachodu słońca

Zmiany często pojawiają się późnym popołudniem lub wieczorem, choć ich pora i objawy bywają różne. Osoba może sprawiać wrażenie bardziej pobudzonej lub niespokojnej, mieć trudności ze śledzeniem rozmowy, stawać się drażliwa albo mieć problem z wyciszeniem się przed snem. U niektórych osób zachowanie zmienia się tylko od czasu do czasu, a u innych — bardziej regularnie.

Sama demencja może wpływać na pamięć, postrzeganie, komunikację i zdolność radzenia sobie w nieznanych sytuacjach. Zmiany te mogą być bardziej zauważalne w miarę upływu dnia. Zespół zachodu słońca sam w sobie nie świadczy o tym, jak szybko postępuje demencja, ani nie pozwala określić jej stadium. Potrzeby poszczególnych osób są różne, dlatego skup się na tym, co zmienia się u Twojego bliskiego i jakie wsparcie pomaga mu czuć się bezpiecznie.

Dlaczego może się pojawiać?

Nie ma jednej potwierdzonej przyczyny. Możliwe czynniki to zmęczenie, zmiany rytmu snu i czuwania, mniejsza ilość światła dziennego, cienie lub odblaski, nadmierny hałas oraz intensywny albo zaburzony przebieg dnia. Gdy jest mniej światła lub osoba jest zmęczona, może jej być również trudniej zrozumieć otoczenie.

Czasem zmiana zachowania ma przyczynę fizyczną lub praktyczną: ból, głód, pragnienie, potrzebę skorzystania z toalety, zaparcie, chorobę albo zmianę otoczenia lub codziennego planu. Problemy ze wzrokiem lub słuchem mogą nasilać dezorientację. Znaczenie może mieć również nowy lek albo zmiana sposobu przyjmowania leków, ale nie odstawiaj leków ani nie zmieniaj ich dawkowania bez konsultacji z lekarzem lub farmaceutą.

Staraj się traktować nowe zachowanie jako informację, a nie celowe złe zachowanie. Prosty zapis tego, kiedy się pojawia, co je poprzedzało i co wydawało się pomocne, może ujawnić pewne prawidłowości. Dzienniczek zachowania i nastroju może pomóc w przekazaniu tych obserwacji zespołowi opiekuńczemu.

Co może pomóc wieczorem?

Nie ma jednego sposobu, który sprawdzi się u każdej osoby. Wprowadzaj jedną lub dwie zmiany naraz i obserwuj, czy wieczory stają się dzięki nim łatwiejsze.

• Zadbaj o stały, znajomy plan dnia. Staraj się zachować przewidywalną kolejność posiłków, czynności pielęgnacyjnych i przygotowań do snu. Krótkimi, spokojnymi zdaniami informuj osobę, co będzie się działo dalej.
• Ułatw orientację w pomieszczeniu. Włącz światło, zanim zrobi się ciemno, ogranicz odblaski i cienie oraz zadbaj o drożne przejścia. Znajome przedmioty oraz widoczny zegar lub kalendarz mogą uspokajać, jeśli osoba uznaje je za pomocne.
• Ogranicz presję i nadmiar bodźców. Ścisz telewizor, zadbaj o to, by kilka osób nie mówiło jednocześnie, i nie wykonuj czynności w pośpiechu. Jeśli jakaś czynność niepokoi osobę, przerwij ją i — o ile jest to bezpieczne — spróbuj ponownie później.
• Zapewnij poczucie komfortu i zaproponuj proste wybory. Zapytaj, czy osoba jest głodna, spragniona, odczuwa dyskomfort albo potrzebuje skorzystać z toalety. Zaproponuj ulubioną przekąskę, ciepły napój, jeśli jest odpowiedni, lub spokojne zajęcie, które sprawia jej przyjemność. Wybór spośród dwóch możliwości może być łatwiejszy niż odpowiedź na pytanie otwarte.
• Reaguj na emocje. Jeśli osoba się martwi, zauważ, że wydaje się zaniepokojona, i zapewnij ją, że jest bezpieczna. Poprawianie jej, kłócenie się lub sprawdzanie pamięci może nasilić niepokój. Pomóc może łagodna zmiana tematu albo znajoma muzyka.
• Wspieraj naturalny rytm dnia i nocy. Światło dzienne i odpowiednia aktywność w ciągu dnia mogą pomóc w utrzymaniu rutyny. Jeśli drzemki lub aktywność późnym popołudniem wydają się mieć związek z trudnymi nocami, zapisuj te obserwacje i omów je z pracownikiem ochrony zdrowia, zamiast narzucać męczący plan dnia.

Plan codziennej rutyny może pomóc członkom rodziny i innym opiekunom postępować w spójny sposób. Szersze wskazówki dotyczące bezpieczeństwa w domu znajdziesz na stronie Lista kontrolna bezpieczeństwa w domu seniora.

Jak zadbać o bezpieczeństwo, nie wzbudzając poczucia ograniczenia

Jeśli osoba chodzi tam i z powrotem lub próbuje wyjść, zastanów się, czego może szukać: znajomego miejsca, kogoś bliskiego, toalety albo po prostu zajęcia. Jeśli to możliwe, pozostań w pobliżu i skieruj ją ku bezpieczniejszej aktywności. Przechowuj klucze i potencjalnie niebezpieczne przedmioty poza łatwym zasięgiem, zadbaj o lepsze oświetlenie i usuń przedmioty, o które można się potknąć. Sprawdź, czy wyjścia i drogi przejścia są bezpieczne, i ustal z rodziną, co zrobić, jeśli osoba niespodziewanie wyjdzie z domu.

Stosuj środki bezpieczeństwa odpowiednie dla danej osoby i domu. Nie zamykaj nikogo w pomieszczeniu ani nie używaj rozwiązań, które mogłyby uwięzić tę osobę lub zablokować jej ucieczkę w razie pożaru. Jeśli wędrowanie i oddalanie się od domu powtarza się, poproś o poradę lekarza, specjalistę ds. demencji lub lokalną placówkę wsparcia w sprawie indywidualnego planu bezpieczeństwa. W nagłym wypadku skontaktuj się z lokalnymi służbami ratunkowymi.

Kiedy skontaktować się z lekarzem

Skontaktuj się z lekarzem lub odpowiednim pracownikiem ochrony zdrowia, jeśli zachowanie jest nowe, znacznie się nasila, powoduje niepokój, wielokrotnie zakłóca sen lub stwarza zagrożenie dla bezpieczeństwa. Poinformuj, kiedy zaczęła się zmiana, czym różni się od typowego zachowania tej osoby, jakie występują inne objawy oraz czy ostatnio zmieniły się leki lub rutyna. Lekarz może ocenić, czy choroba, dyskomfort lub inny problem wymaga uwagi.

Nagła zmiana poziomu dezorientacji lub przytomności wymaga pilnej konsultacji lekarskiej, zwłaszcza jeśli osoba reaguje znacznie słabiej niż zwykle, jest wyjątkowo pobudzona lub występują u niej inne objawy ostrego pogorszenia stanu zdrowia. Nagła dezorientacja może mieć przyczyny wymagające pilnej oceny; nie zakładaj, że wynika po prostu z demencji lub zespołu zachodu słońca. Postępuj zgodnie z lokalnymi zaleceniami dotyczącymi pilnej pomocy medycznej, a w razie bezpośredniego zagrożenia lub poważnego, nagłego problemu skorzystaj z pomocy służb ratunkowych.

Zadbaj o siebie i podziel się opieką

Wieczory mogą być trudną częścią dnia, zwłaszcza jeśli jednocześnie zajmujesz się pracą, dziećmi lub opieką w nocy. Ustalcie, kto zajmie się poszczególnymi zadaniami, i przekazujcie sobie krótką notatkę o tym, co się sprawdziło i na co zwracać uwagę. Jeśli zaczynasz odczuwać wyczerpanie lub masz poczucie, że nie jesteś w stanie zapewnić tej osobie bezpieczeństwa, powiedz o tym rodzinie, zespołowi opiekuńczemu lub lokalnej placówce wspierającej osoby z demencją. Zapytaj o opiekę wytchnieniową lub inną praktyczną pomoc, jeśli jest dostępna.

Nie musisz od razu rozwiązywać wszystkich trudności związanych z wieczorami. Drobne zmiany, dokładne zapisy i konsultacja ze specjalistą, gdy coś się zmienia, mogą pomóc Ci reagować cierpliwie i dbać zarówno o dobrostan bliskiej osoby, jak i o własny.